Kısaca: Anabolik-androjenik steroidler (AAS) kalp kasında kalınlaşma ve pompalama gücünde azalma, HDL kolesterolde belirgin düşüş, tansiyon artışı, kanın koyulaşması (yüksek hematokrit), ağızdan alınan 17α-alkilli türevlerde karaciğer hasarı, hormon ekseninin baskılanması ve kısırlık, ruhsal yan etkiler gibi geniş bir risk yelpazesiyle ilişkilidir. Danimarka ve Finlandiya’dan gelen kayıt verileri, kullanıcılarda erken ölüm oranının belirgin şekilde yüksek olduğunu gösteriyor. Risklerin çoğu belirti vermeden ilerlediği için düzenli kan tahlili ve hekim takibi zarar azaltmanın temelidir.
Nedir?
Anabolik-androjenik steroidler, testosteronun kendisi ve ondan türetilmiş sentetik bileşiklerdir. “Anabolik” kısım kas ve kemik üzerindeki yapıcı etkiyi, “androjenik” kısım ise ses kalınlaşması, kıllanma, yağ bezlerinin aktivitesi gibi erkekleştirici etkileri anlatır. Tıpta testosteron, belirli hastalıklarda (örneğin tanı konmuş hipogonadizm) hekim gözetiminde ve fizyolojik düzeyleri hedefleyerek kullanılır. Performans ve görünüm amaçlı kullanımda ise çoğunlukla fizyolojik düzeyin çok üzerine çıkılır, birden fazla bileşik bir arada kullanılır ve ürünlerin içeriği denetimsizdir. Bu yazıdaki risklerin büyük kısmı bu ikinci bağlamdan gelen verilere dayanır.
Endokrin Derneği’nin 2014 bilimsel bildirgesi (Pope ve ark., Endocrine Reviews), kullanıcıların çoğunun rekabetçi sporcu değil görünüm odaklı genç erkekler olduğunu ve bu kuşak orta yaşa ulaştıkça uzun vadeli sonuçların yeni yeni görünür hale geldiğini vurgular.
Mekanizma: Riskler nereden geliyor?
- Androjen reseptörü her yerde: Androjen reseptörü yalnızca kasta değil; kalp kası, damar duvarı, kemik iliği, karaciğer, deri, beyin ve testiste de bulunur. Fizyolojik üstü düzeyler bu dokuların hepsinde aynı anda etki yaratır.
- Lipid metabolizması: Androjenler karaciğerde HDL’nin yıkımında rol oynayan hepatik lipaz enzimini artırır; sonuç HDL’de düşüş, LDL’de artıştır. Bu etki ağızdan alınan türevlerde daha belirgindir.
- Kan yapımı: Androjenler böbrekten eritropoetin salgısını ve demir kullanımını artırarak kırmızı kan hücresi üretimini uyarır. Hematokrit yükseldikçe kan koyulaşır.
- 17α-alkilasyon: Bazı ağızdan alınan bileşikler, karaciğerde hızla yıkılmasınlar diye kimyasal olarak bu şekilde değiştirilmiştir. Bu değişiklik, karaciğer üzerindeki toksik yükün başlıca nedenidir.
- Negatif geri bildirim: Dışarıdan verilen androjen beyne “yeterince hormon var” sinyali verir; LH ve FSH düşer, testisler kendi üretimini ve sperm yapımını azaltır (ayrıntılar için forumdaki “Hormon baskılanması ve toparlanma” başlığına bakabilirsiniz).
- Aromatizasyon: Testosteronun bir kısmı östradiole dönüşür; bu, meme dokusu büyümesinin (jinekomasti) önemli bir nedenidir.
Araştırmalar ne gösteriyor?
Kalp ve damarlar
Bu alandaki en çok atıf alan çalışmalardan biri Baggish ve arkadaşlarının 2017’de Circulation dergisinde yayımladığı kesitsel çalışmadır. Uzun süreli AAS kullanan 86 erkek, ağırlık antrenmanı yapan ama kullanmayan 54 erkekle karşılaştırıldı. Kullanıcılarda sol ventrikülün pompalama gücü (ejeksiyon fraksiyonu) belirgin olarak düşüktü (ortalama yaklaşık %52’ye karşı %63) ve kalbin gevşeme fonksiyonu da bozulmuştu. BT anjiyografide kullanıcıların koroner damarlarında daha fazla plak hacmi saptandı ve ömür boyu toplam kullanım miktarı ile koroner plak yükü arasında güçlü bir ilişki bulundu. Bırakmış kullanıcılarda da bazı bozuklukların sürmesi, etkilerin tamamen geri dönmeyebileceği endişesini doğurdu.
Kesitsel tasarım neden-sonuç ilişkisini kesin olarak kanıtlamaz; ama bulgular önceki ekokardiyografi ve otopsi serileriyle tutarlıdır. Ek olarak:
- Lipidler: Hartgens ve Kuipers’in 2004 derlemesi (Sports Medicine) ve sonraki çalışmalar, kullanım sırasında HDL’de çoğu zaman belirgin düşüş ve LDL’de artış bildirir. Bu tablo yıllarca sürdüğünde damar sertliği riskini artırır.
- Tansiyon: Kullanım dönemlerinde kan basıncında yükselme sık bildirilir; birçok kullanıcı bunu fark etmez.
- Kalp ritmi ve ani ölüm: Otopsi serilerinde genç kullanıcılarda kalp kası kalınlaşması ve fibrozis ile ilişkili ani ölümler tarif edilmiştir.
Hollanda’daki HAARLEM çalışması (Smit ve ark., 2021, Scandinavian Journal of Medicine & Science in Sports), kendi kararıyla kullanmaya başlayan 100 erkeği bir yıl boyunca izledi. Kullanım sırasında HDL düşüşü ve hematokrit artışı gibi değişiklikler sık görüldü; değişikliklerin bir kısmı bıraktıktan sonra geriledi.
Kan: Hematokrit ve eritrositoz
Hematokritin yükselmesi (eritrositoz), androjen kullanımının en tutarlı bulgularından biridir. Kan koyulaştıkça damar tıkanıklığı (tromboz), inme ve kalp krizi riskinin artabileceği düşünülür. Testosteron tedavisi için hazırlanan Endokrin Derneği kılavuzu (Bhasin ve ark., 2018, Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism), hekim gözetimindeki tedavide bile hematokrit %54’ün üzerine çıktığında tedavinin durdurulmasını ve değerlendirme yapılmasını önerir. Denetimsiz ve fizyolojik üstü kullanımda bu sınırın aşılması çok daha olasıdır ve kişi çoğu zaman belirti hissetmez.
Karaciğer
Ağızdan alınan 17α-alkilli bileşikler; karaciğer enzimlerinde yükselme, safra akışında tıkanmaya bağlı sarılık (kolestaz), peliozis hepatis (karaciğerde kan dolu boşluklar) ve karaciğer tümörleri (adenom, nadiren karsinom) ile ilişkilendirilmiştir. ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri’nin LiverTox veritabanı ve Niedfeldt’in 2018 derlemesi (Current Sports Medicine Reports) bu tabloları özetler. Not: Yoğun antrenman da AST/ALT değerlerini yükseltebilir; bu nedenle karaciğer değerlerinin yorumu hekim tarafından, GGT ve bilirubin gibi ek testlerle birlikte yapılmalıdır.
Hormon ekseni ve üreme
Coward ve arkadaşlarının 2013 çalışması (Journal of Urology), bir androloji kliniğine başvuran ve ciddi düşük testosteronu olan genç erkeklerde en sık nedenin geçmiş AAS kullanımı olduğunu bildirdi. Kullanım sırasında sperm sayısı çoğu zaman ciddi düşer, hatta sıfıra inebilir. Bıraktıktan sonra toparlanma çoğu kişide olur ama süresi aylardan yıllara uzayabilir ve herkeste tam değildir (Rasmussen ve ark., 2016; Kanayama ve ark., 2015).
Psikoloji
Pope ve Katz’ın 1994’te 160 sporcuyla yaptığı kontrollü çalışma (Archives of General Psychiatry), kullanım dönemlerinde mani benzeri belirtiler ve saldırganlıkta artışı; bırakma döneminde ise depresif belirtileri tarif etti. Sonraki literatür bağımlılık örüntüsünü (kullanıcıların yaklaşık üçte birinde gelişebildiği tahmin edilir), bırakma dönemindeki depresyonu ve intihar düşüncesini, ayrıca kas dismorfisi ile ilişkiyi öne çıkarır. Etkiler kişiden kişiye çok değişir; herkes saldırganlaşmaz, ama bazı kişilerde ciddi sorunlar ortaya çıkar.
Ölüm oranı verileri
- Pärssinen ve ark., 2000 (International Journal of Sports Medicine): AAS kullandığından şüphelenilen 62 Finli yarışmacı halterci 12 yıl izlendi. Ölüm oranı %12,9 iken kontrol grubunda %3,1’di; ölümler arasında intihar, kalp krizi ve karaciğer komasıyla ilişkili vakalar vardı.
- Horwitz, Andersen ve Dalhoff, 2019 (Journal of Internal Medicine): Danimarka’da spor salonlarındaki doping testlerinde pozitif çıkan 545 erkek, ulusal sağlık kayıtları üzerinden yaşa göre eşleştirilmiş kontrollerle karşılaştırıldı. Kullanıcı grubunda ölüm oranı yaklaşık üç kat yüksek bulundu; hastaneye yatış, jinekomasti, kısırlık ve ruhsal tanılar da daha sıktı.
Bu kayıt çalışmalarının önemli bir sınırlılığı vardır: AAS kullanıcıları başka maddeleri de daha sık kullanabilir ve yaşam tarzı farkları tam olarak ayıklanamaz. Yine de sinyal farklı ülkelerde ve farklı tasarımlarda tutarlıdır.
Organ sistemlerine göre risk tablosu
| Sistem | Bildirilen etkiler | Belirti verir mi? | Takipte bakılan örnek testler |
|---|---|---|---|
| Kalp-damar | Sol ventrikül kalınlaşması, pompalama gücünde düşüş, koroner plak, tansiyon artışı | Çoğu zaman geç dönemde | Tansiyon ölçümü, lipid profili, gerekirse EKG/ekokardiyografi |
| Kan | Hematokrit ve hemoglobin artışı, tromboz riski | Genellikle hayır | Tam kan sayımı |
| Karaciğer | Enzim artışı, kolestaz, peliozis, tümör (özellikle ağızdan alınan 17α-alkilli türevler) | Çoğunlukla ileri evrede | ALT, AST, GGT, bilirubin |
| Hormon/üreme | LH/FSH baskılanması, testis küçülmesi, sperm sayısında düşüş, uzun süren hipogonadizm | Bırakınca belirginleşir | Total testosteron, LH, FSH, östradiol, gerekirse semen analizi |
| Psikoloji | Saldırganlık, duygu dalgalanması, bağımlılık, bırakma depresyonu | Kişi her zaman fark etmez | Klinik değerlendirme |
| Deri/meme | Akne, saç dökülmesinin hızlanması, jinekomasti | Evet | Muayene |
| Kadınlarda | Ses kalınlaşması, klitoris büyümesi, kıllanma; bir kısmı kalıcı | Evet | Hekim değerlendirmesi |
Mitler ve gerçekler
| Mit | Gerçek |
|---|---|
| “Kendimi iyi hissediyorsam sorun yok.” | Yüksek hematokrit, düşük HDL, tansiyon artışı ve erken karaciğer hasarı genellikle belirti vermez. Ancak kan tahliliyle görülür. |
| “Sadece enjekte edilenler güvenli, oral olanlar riskli.” | Karaciğer riski 17α-alkilli oral türevlerde belirgin şekilde yüksektir; ama kalp, kan, lipid ve hormon riskleri enjekte edilenlerde de geçerlidir. |
| “Bırakınca her şey eski haline döner.” | Birçok parametre geriler; ancak bazı kalp ve hormon bulgularının yıllarca sürebildiği gösterilmiştir. |
| “Doğal sporcularda da kalp büyür, aynı şey.” | Sporcu kalbinde pompalama ve gevşeme fonksiyonu korunur. Baggish 2017’de kullanıcılarda fonksiyonun bozulduğu görüldü. |
Neden kan tahlili ve hekim takibi?
Bu yazıdaki risklerin ortak noktası, çoğunun sessiz ilerlemesidir. Kullanıcıların önemli bir kısmı kullanımını hekimine söylemekten çekinir; oysa hekim gerçek tabloyu bilmeden doğru test ve yorum yapamaz. Zarar azaltma açısından en önemli adımlar:
- Kullanımı sağlık profesyoneline açıkça bildirmek. Hekimler bu konuda yargılamak değil, sağlığı korumak için vardır.
- Başlangıç değerlerinin bilinmesi ve düzenli aralıklarla tam kan sayımı, lipid profili, karaciğer testleri ve hormon panelinin yaptırılması. Hangi testlerin ne anlama geldiği forumdaki sabit “Kan Tahlili Rehberi” başlığında ayrıntılı anlatılıyor.
- Tansiyonu düzenli ölçmek.
- Göğüs ağrısı, nefes darlığı, tek taraflı bacak şişliği, sarılık, koyu idrar veya ağır ruhsal belirtiler gibi durumlarda vakit kaybetmeden acil tıbbi yardım almak.
- Çocuk sahibi olma planı varsa bunu önceden bir androloji uzmanıyla konuşmak.
Sonuç
AAS’lerin kas üzerindeki etkisi gerçektir; ama aynı reseptörler kalpte, damarda, karaciğerde, kemik iliğinde ve beyinde de çalışır. Elimizdeki en iyi veriler, uzun süreli kullanımın kalp fonksiyonunda bozulma ve koroner plak artışıyla, kayıt çalışmaları da belirgin şekilde yüksek erken ölüm oranıyla ilişkili olduğunu gösteriyor. Neden-sonuç ilişkisi her bulguda kesin değildir ve bireysel risk kişiden kişiye değişir. Kesin olan şu: Riskleri ancak ölçerek görebilirsiniz. Kan tahlili ve hekim takibi bir seçenek değil, bu konuda konuşulabilecek en temel önlemdir.
Kaynaklar
- Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, ve ark. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocrine Reviews, 2014;35(3):341-375.
- Baggish AL, Weiner RB, Kanayama G, ve ark. Cardiovascular toxicity of illicit anabolic-androgenic steroid use. Circulation, 2017;135(21):1991-2002.
- Hartgens F, Kuipers H. Effects of androgenic-anabolic steroids in athletes. Sports Medicine, 2004;34(8):513-554.
- Smit DL, Buijs MM, de Hon O, den Heijer M, de Ronde W. Positive and negative side effects of androgen abuse. The HAARLEM study: a one-year prospective cohort study in 100 men. Scandinavian Journal of Medicine & Science in Sports, 2021;31(2):427-438.
- Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, ve ark. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 2018;103(5):1715-1744.
- Niedfeldt MW. Anabolic steroid effect on the liver. Current Sports Medicine Reports, 2018;17(3):97-102.
- LiverTox: Clinical and Research Information on Drug-Induced Liver Injury. Androgenic Steroids. NIDDK. Tarayıcınız kontrol ediliyor - reCAPTCHA
- Coward RM, Rajanahally S, Kovac JR, ve ark. Anabolic steroid induced hypogonadism in young men. Journal of Urology, 2013;190(6):2200-2205.
- Pope HG Jr, Katz DL. Psychiatric and medical effects of anabolic-androgenic steroid use: a controlled study of 160 athletes. Archives of General Psychiatry, 1994;51(5):375-382.
- Pärssinen M, Kujala U, Vartiainen E, Sarna S, Seppälä T. Increased premature mortality of competitive powerlifters suspected to have used anabolic agents. International Journal of Sports Medicine, 2000;21(3):225-227.
- Horwitz H, Andersen JT, Dalhoff KP. Health consequences of androgenic anabolic steroid use. Journal of Internal Medicine, 2019;285(3):333-340.
- Rasmussen JJ, Selmer C, Østergren PB, ve ark. Former abusers of anabolic androgenic steroids exhibit decreased testosterone levels and hypogonadal symptoms years after cessation: a case-control study. PLoS One, 2016;11(8):e0161208.
- Kanayama G, Hudson JI, DeLuca J, ve ark. Prolonged hypogonadism in males following withdrawal from anabolic-androgenic steroids: an under-recognized problem. Addiction, 2015;110(5):823-831.
Bu konu bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye değildir.